Oświadczenie skierowane do minister edukacji narodowej Anny Zalewskiej oraz do ministra finansów Pawła Szałamachy

Szanowni Państwo Ministrowie!

Jednym z aspektów pracy oświaty jest szkolnictwo specjalne. W ostatnim czasie wprowadzono liczne nowe wymogi odnośnie do kształcenia osób niepełnosprawnych, m.in. od stycznia tego roku obowiązują nowe regulacje nakładające na samorządy prowadzące szkoły nowe obowiązki w zakresie organizacji kształcenia specjalnego, w tym obowiązek zatrudniania wykwalifikowanej kadry. Przykładowo zgodnie z § 7 rozporzą- dzenia ministra edukacji narodowej z dnia 24 lipca 2015 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (DzU z 2015 r., poz. 1113) w przedszkolach ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi, przedszkolach integracyjnych, szkołach ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi i szkołach integracyjnych zatrudnia się dodatkowo nauczycieli posiadających kwalifikacje w zakresie pedagogiki specjalnej w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego, z uwzględnieniem realizacji zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego. Wobec tego rozliczanie subwencji z uwzględnieniem kształcenia specjalnego winno być usprawnione.

W obecnym systemie rozliczeniowym zgłoszenia uczniów do systemu informacji oświatowej (SIO), w tym zgłoszenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, dokonuje się na dzień 30 września każ- dego roku. Jednak coraz częściej zdarza się wzrost liczby uczniów wymagających kształcenia specjalnego w trakcie roku szkolnego, a z pewnością już po 30 września. Brakuje zatem instrumentów prawnych do bie- żącego uaktualnienia informacji o liczbie uczniów objętych kształceniem specjalnym, aby możliwe było uzyskanie subwencji na kształcenie takich uczniów.

W konsekwencji obecnego rozwiązania systemowego ostateczna kwota subwencji dla jednostki samorzą- du terytorialnego bazuje w zasadzie na danych zebranych w SIO na dzień 30 września danego roku, bez moż- liwości dostosowania wysokości tej subwencji, względnie jej uzupełnienia, do faktycznej, rzeczywistej liczby uczniów objętych kształceniem specjalnym w danym roku szkolnym. Co do zasady zaś subwencja ta powinna podążać za uczniem.

Niestety dzieje się tak, że w powiatach różnych województw, m.in. województwa śląskiego, po przeprowadzonych kontrolach przez organy kontroli skarbowej jednostki te zostały zobligowane do zwrotu subwencji wskutek powstałych wątpliwości co do rozliczenia subwencji pozyskanej na uczniów faktycznie objętych realizowanym kształceniem specjalnym. W 2014 r. wydano 261 decyzji zobowiązujących poszczególne jednostki samorządu do zwrotu nienależnie uzyskanej części oświatowej subwencji ogólnej za lata ubiegłe na kwotę 90,3 miliona zł. Dodatkowo wydanych zostało 26 decyzji zobowiązujących do zwrotu nadmiernie pobranej wyrównawczej subwencji ogólnej dla gmin za lata 2011–2013 na kwotę 1,9 miliona zł. Najwięcej kwot zwrotu przypadło w ubiegłym roku na powiaty dolnośląskie. Do końca 2013 r. organy kontroli skarbowej zakończyły weryfikację w 33 jednostkach samorządowych województwa śląskiego. Nieprawidłowości znajdowano w każdym z nich, w większości problem wynika z kształcenia specjalnego. Łączna kwota wezwań do zapłaty za różne okresy opiewa na ponad 48 milionów zł (powiat tarnogórski, wodzisławski, miasto Świętochłowice, liczne gminy).

Wydaje się, że usprawnienie systemu aktualizowania danych wyeliminowałoby część sytuacji rodzących problemy. Skala działań uznawanych przez organy kontroli skarbowej za błędy samorządów wskazuje na istotny problem i potęguje potrzebę zapobiegania takim sytuacjom w przyszłości. Stan ten szkodzi najbardziej uczniom, gdyż budżety samorządów i tak nie wystarczają już do sprawnego realizowania zadań oświatowych.

Wprowadzenie zmian w zakresie kształcenia specjalnego powinno dawać możliwość aktualizowania danych w SIO co najmniej raz na kwartał w celu zapewnienia jednostkom samorządu terytorialnego możliwości uzyskania subwencji na uczniów objętych nauczaniem w szkołach prowadzonych przez tę jednostkę. Wobec tego w pierwszej kolejności uwagi wymagają przepisy art. 50 oraz 112 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (DzU z 2015 r., poz. 45). Z art. 112 tejże ustawy wynika, iż dane w bazach oświatowych są aktualizowane i przekazywane według stanu na dzień 30 września 2012 r. oraz na dzień 31 marca i 30 września w latach 2013–2016. Tymczasem dane posiadane przez jednostkę samorządu terytorialnego na dzień 30 września pozostają danymi o charakterze orientacyjnym. Skutkuje to albo niedopłatą subwencji – i to zdarza się bardzo często – albo koniecznością zwrotu subwencji wynikającą wielokroć z niemożności bieżącego korygowania danych w systemie informacji oświatowej w sposób zgodny ze stanem rzeczywistym.

Obecny system rozliczenia subwencji, w szczególności zakres tzw. metryczki oświatowej dla jednostki samorządu terytorialnego także wymagałyby uwagi. W metryczce brakuje szczegółowej informacji dotyczą- cej rozliczenia subwencji z uwzględnieniem poszczególnych wag stosowanych do określonych rodzajów niepełnosprawności, co niejednokrotnie uniemożliwia pełną weryfikację. Nadto być może szczególnej uwagi wymaga analiza obecnego systemu orzekania o potrzebie kształcenia specjalnego.

A zatem w całym systemie finansowania oświaty publicznej brakuje mechanizmów aktualizowania danych wykorzystywanych do naliczania subwencji. Niepełnosprawności lub dysfunkcje ucznia ujawniają się często w trakcie roku, ale wówczas jednostka samorządu terytorialnego wielokrotnie nie może uzyskać subwencji na takiego ucznia, mimo że prowadzi kosztowne i obwarowane wymogami kształcenie specjalne i faktycznie realizuje zadanie oświatowe. Co do zasady zaś istotą subwencji oświatowej jest wspieranie samorządu w realizacji zadań w zakresie oświaty, więc system w tym zakresie powinien być spójny i zapewniać otrzymywanie subwencji stosownie do rzeczywistych potrzeb wynikających z realizowania kształcenia specjalnego w trakcie roku. Tymczasem w sytuacji, gdy system nie zapewnia dostosowania wysokości subwencji do rzeczywistego zapotrzebowania w okresie realizacji kształcenia, istota subwencji zanika i państwo w rzeczywistości nie finansuje zadań oświatowych.

Dochodzi zatem do niespełnienia dyspozycji wskazanej w art. 5a ust. 3 ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. (DzU z 2004 r. nr 256, poz. 2575 t.j.), który stanowi, że środki niezbędne na realizację zadań oświatowych, w tym na wynagrodzenia nauczycieli oraz utrzymanie szkół i placówek, zagwarantowane są w dochodach jednostek samorządu terytorialnego. W istocie bowiem samorządom nie gwarantuje się odpowiednich środków, w szczególności kwot, które winny przysługiwać na organizację kształcenia specjalnego, które kosztuje najwięcej.

Wnoszę zatem o potraktowanie sprawy jako pilnej, ważnej dla funkcjonowania systemu oświaty i racjonalizacji wydatków.